加载中…
正文 字体大小:

[转载]Uyghur diyaridiki birqisim&

(2013-03-22 22:25:04)
标签:

转载


  Yañzéñşin(杨增新) 1868-yili yünnenniñ méñzi digen yéride toğulğan.1928-yili 7-ayniñ 7-küni siyasi özgirişte ölgen. ( uyğurdiki callat)
  cin şurén(金树仁) 1879-yili gensu ölkiside toğulğan.1933-yili 7-ayniñ 7-künidiki siyasi özgirişte ozineng qol astidikileri teripidin öltürülgen. ( uyğurdiki jallat )
  şéñ şisey(盛世才) 1895-yili şerqi şimaldiki liyavniñ ölkisiniñ keyyüen nahiyiside toğulğan.bu callat 1970-yili 7-ayniñ 13-küni (teyvenniñ) teybéyda qarighusimu yoq halda echineshliq ölgen.u omrening axirda qilghan qilmeshlirigha pushayman qilip,Xirestiyan dinigha kirishni telep qilghanda pop uninggha:“sening qolung nurghun biguna ademlerning qeni bilen buyalghanken, seni Tengri qobul qilmaydu!”digen iken.
  sadir palvan 1798-yili ğulca nahiyisiniñ molla toxtiyüzi yézisida namrat déhqan ailiside dunyağa kelgen bu meşhur xelq palvani 1871- yili may aylirida öz yézisida vapat bolğan .
  Ghojiniyaz haji 1889-yili tuğulup , 1938-yili vapat bolğan.
  Elixan Törem 1885 – yili 3 – ayniñ 21 – kuni hazirqi qirğizistanniñ tuxmaq rayunida halliq dihqan ailiside dunyağa kelgen.1976 – yili 91 yişida taşkentte alemdin otidu .
  Ghéni batur ( tuğulğan vaqti toğurluq matiryal tapalmidim) 1981- yili qazaqistanniñ almata şehiride vapat bulğan .
  ExmetJan Qasimi, uyğur, 1914-yili (yolvas yili) uyğur, ğulcida tuğulğan .1949-yili 8-ayniñ 27-küni reis mavzéduñniñ teklipi bilen memliketlik siyasi kiñeşniñ 1-növetlik yiğinğa qatnişiş üçün uyğur vekillirini başlap béypiñ (béyciñ azadliqtin ilgiri béypiñ dep atalğanliqi üçün buyerdimu béypiñ dep élindi) méñip ,sovét ittipaqi irkutiski diki taşqi bayqal köli etrapida ayrupilan tağqa soqulup bexitsizlerçe qorban bolğan.
  molla bilal bin molla yüsüp nazimiy 1825-yili tuğulup , 1900-yili vapat bolğan.( bezi matiriyallarda 1822 – yili tuğulup 1899 – yili vapat bolğan diyilidu )
  Amannisaxan(1534 – 1567)uyğur seidiye xandanliqi devridiki talantliq şair , meripetçi , istidatliq muzikanit . uyğur 12 muqamini tunci bolup retke salğan ve uni ravaclandurğan .
  Maymixan(1812 – 1830)ğulcida yaşiğan,mahir qoşaqçi , erkinlik küyçisi . kiçikidinla heqqaniyet tuyğusi , xeliq söyer rohi bilen çoñ bolğan maymixan mustebit hakimyet ve zulumlarni paş qilip qoşaq toqiğan ve şe’ir qilip oqiğan . 1830 – yili heqqaniyet ve erkinliktin vaz keçmigen uyğur qizi maymixan 18 yişida çipip öltürülgen .
  Nuzugum_(1808 _ 1827) uyğur xelqiniñ erk söyer nuzugum , 1826 – yili qeşqerdiki mancu zulimiğa qarşi xeliq qozğilida ili ciyañcüngige sürgün qilinğan . mancu emeldariğa mecburiy xotun boluşqa könmey ,toy kiçisi uni öltürüp qiçip , 6 ay qumuşluqta mükünüp yürüp , 3 ay zindanğa solanğan .1827 – yili mancu eskerliri teripidin qiliç bilen çipip öltürülgen .
  Maysixan_uyğur qizi maysixan çiñ sulalisi hökimitiniñ zulimiğa qarşi qozğilañniñ rehberliriniñ birsi.üçturpan aqtoqay bağriğa xelqimiz teripidin abide qilinğan ”yette qizlirim“ meqberisi del maysixanniñ meqberisidur .
  zuleyxan bigim_17 – esirde qumulda yaşiğan istidatliq şairedur .
  rahile xanim_( 1860 – yilliri )uyğur yiñi maarip tarixidiki tunci ayal oqutquçi . “ hüseyinye “ mektipide teklip bilen işligen .
  ayxan ana_(1888 – yilliri ) el söyer meripetçi . yiqinqi zaman uyğur maarip tarixidiki töhpikar şexislerniñ biri .1933 – 1934 – yilliri ğolciniñ qazançi mehellisige mexsus yitim balilar üçün mektep saldurğan . xeliq bu mektepke “ ayxan ana mektipi “ dep nam bergen . ayxan ana mustebit hökimetniñ azabi bilen kisel sevebi bilen alemdin ötken .
  şepqet hemşirisi rizvangül_uyğur xelqiniñ qehriman qizi , şepqat hemşirisi rizvangul 1925 – yili qazaqistanniñ almuta oblastida tire yuñ toqumçiliq qilidiğan bir ailide dunyağa kelgen .1922 – yili rizvagül 7 yaş vaqtida ailisidikiler bilen bille ghuljigha köçüp kilip , 1940 – yilidin 1943 – yiliğiçe ürümçi qizlar ottura mektipide boğaltirliq kespide oqup , ğolciğa qaytip , vilayetlik poçta idariside işleydu .1943 – yili 1- ayniñ 13 – küni herembağ leñşañ rayunidiki bir ceñde şiddetlik uçup kilivatqan oqlar arisida , yaridar ceñçilerni qutquzuş yolida qurban bolidu .
  Ayşemxan_1945 – yili üç vilayet inqilabiy qenubiy bölünüş armiyisi aqsuğa yürüş qiliş ceryanida , bay nahiyesidin ötkende, zulumğa qarşi özlikidin armiyege qatnaşqan . armiye aqsudin çikingende qolğa çüşüp qalğan , gomindañçilar ayşemxanni xain boluşqa ündigen , biraq ayşemxan qetiy ret qilğan . şuniñ bilen ayşemxan uyğur asiylar teripidin pacielik halda çipip öltürülgen .
  vapadarliqniñ simvoli rabiye_uyğurlarniñ parlaq eneniside vapadarliqniñ ülgisi süptide rabiye – seidin tilğa ilinidu.ular 18 – esirlerde yaşiğan rial şexisler . hazirmu rabiye – seidin qebrisi « oşmaq mazar » nami bilen qeşqer yéñişeher nahye yamanyar yézisi 14-kentide qed kötürüp turidu .
  Muhemmed Tarağay Uluğbeg(Mirza Ulughbeg Semerqent Uyghur Xaqani) 1394-yili tuğulup , 1449-yili oğli teripidin qestlep olturulgen.
  Elşir Nevai uyğur klassik edebiyatiniñ meşhur namayendisi ,mutepekkur şair nevai 1441-yil 2-ayda hirat şehiride tuğulğan .1501-yil 1-ayda vapat bolğan .
  orxun uyğur xanliqiniñ xaqanliri :qutluq bilge köl qağan. höküm sürgen vaqti745-yilidin 747-yiliğiçe.
  bayançurqağan 747-yilidin 759-yiliğiçe.
  bögü qağan 759 -yilidin 779-yiliğiçe.
  4tunbağa tarqan-779-yilidin 789-yiliğiçe.
  qut bulimiş külüg bilge qağan-789-yilidin 790-yiliğiçe.
  qutluq bilge qağan-790-yilidin 795-yiliğiçe.
  qutluq qağan-795-yilidin 805-yiliğiçe.
  qut bulimiş külüg bilge qağan:805 -yilidin 808-yiliğiçe
  qut bulimiş alip bilge qağan:808-yilidin 821-yiliğiçe
  uluğ bulimiş küçlük bilge qağan : 821-yilidin833-yiliğiçe
  qut bulimiş alip külüg bilge qağan: 833-yilidin 839-yiliğiçe.
  hésa qağan:839-yilidin 840-yiliğiçe.
  margof ishaqof_uyğur ,uyğur herbi rayunniñ muaviin şitab başliqi bolğan,1955-yili mayor génral herbi ünivaniğa érişken,cuñgu – sovét qoş dölet tevelikige ige,1962-yili sovét ittipaqiğa çiqip ketken(kiyin türkiyege köçmen bolup çiqip ketken).
  memetimin iminof ,uyğur, ğulcidin, üç vilayet inqilabi mezgilide vozvod kumandiri,milli armiye qumandanliq bölüminiñ başliqi,muavin şitab başliqi,atliq polikniñ başliqi bolğan.dölet qurulğandin kiyin azadliq armiyide déviziye kumandiri quşumçe cenubi uyğur herbi rayuniniñ muavin qumandani bolğan.1955-yili mayor génral herbi ünivaniğa érişken.
  zunun téyip ,uyğur ,üç vilayet inqilabi mezgilide milli armiyiniñ muavin baş qumandani bolğan ,uyğur herbi rayuniniñ muavin şitab başliqi bolğan,1955-yili mayor génral herbi ünivaniğa érişken,,cuñgu – sovét qoş dölet tevelikige ige,1962-yili sovét ittipaqiğa çiqip ketken(kiyin türkiyege köçmen bolup çiqip ketken).
  Musabay_19-esirniñ axrida pütkül ottura asiya teveside zor şöhret qazanğan katta bay musabay,1809-yili toğulğan.musabay uyğur aptunum rayuniniñ yéqinqi zaman tarixida ötken meşhur şexistur.u ilida kön – xorum zavuti qorup 200ademni işqa orunlaşturğan ve qeşqer xanliq medirisini çoñ kölemde rémunt qilğan .u balliriniñ penniy mektep éçişiğa ilham bergen hem digen vesiyetni qaldurup 1895-yili alemdin ötken.
  quddus ğucamyarof_ namliq opéralarniñ,<çin tömür batur>< azadliq naxşisi> qatarliq simfoniyelerni icad qilip ,sabiq sovét ittipaqi uyğur kespi muzikisiğa asas salğuçi s s s r döletlik mukapatiniñ laoriyanti quddus ğucamyaruf 1918-yili tuğulğan.quddus ğucamyarof milli tiyatirniñ berpabolişiğa ve bügünki tereqqiyatiğa ğayet zor hesse qoşqanliqi cismani ve zéhni küçini serip qilğanliqi bilen acayip yüksek hörmetke érişken.
  hüsiyn beg_iqtidarliq camaet erbabi ve siyasion hüseyinbeg öz metbeesi bilen 1919-yili küzde gézitini çiqarğan .ili senimi> ni retlep hazirqi halğa keltürgen.hüsiyinbeg 1899-yili tuğulğan.u 1927-yili öz xiraciti bilen (hazirqi ğulca şeherlik 2- ottura mektep )ni saldurğan.hüsiyn beg 1934-yili 35 yéşida alemdin ötken.bu meripetper ver zat uyğur maaripiniñ yüksilişide oyniğan ğayet zor roli bilen evlatlar qelbide çoñqur yadlanmaqta.
  ilixan heziritim_ qatarliq eserlerniñ muellipi,yétilgen ustaz tévip ilxan hezritim 1887-yili tuğulğan.ilixan heziritim öziniñ pütün hayatini xeliqimizniñ sağlamliqi üçün béğişliğan bolup ,ordo,paris, ereb , türk tilliri ve yéziqlirini puxta igellep ,yüksek bilim igisige aylanğan.ilixan heziritim 1989-yili 102yéşida alemdin ötken.
  enver nasiri_şair enver nasiri uyğur hazirqi zaman edebiyatiniñ şekillinişi ve tereqqiyatida oyniğan roli bilen edebiyatimiz tarixida belgilik orun tutidu.şair enver nasiri 1914-yili tuğulğan.şairniñ eserliri gerçe san cehette köp bolmisimu ,emma nahayiti qimmetlik .u ilğar idiyilik şair boluş süpiti bilen lutpulla mutellipniñ
  vetenperver alim ,dañliq tarixşunas,ilim meripetni xeliqni oyğitiş ve qozğutuşniñ yaxşi qurali dep hisapliğan démokratik zat qutluq haci şevqi 1876-yili toğulğan.u öz devridiki aldinqi qatardiki mötiverliridin biri idi.u öz hayatida xeliqni oyğitiş yolida pütün yürek qénini serip qilip namliq gézitni neşr qilip,ceñgivar şéirlarni ve namliq yirik eserni yézip qaldurğan.alimning démokratik paaliyetliridin saresimge çüşken şiñşisey uni 1938-yili pacielik halda öltürvetken.
  yurtimizniñ 19-esirdiki tarixini yurutup birişte kövrüklük roloynaydiğan meşhur eser < tarixi eminiye> niñ muellipi molla musa sayrami 1826-yili bay nahiyesining sayram yezisida tuğulğan.molla musa sayrami öz hayatida norğunliğan bilimlerni yaxşi igellep, öz devriniñ tunulğan yazğuçiliridin biri bolup xeliqimizge tonulğan,uniñ yuqirqilardin başqa yene , qatarliq eserliri bar.molla musa sayrami 1917-yili 91 yéşida alemdin ötken.
  uç vilayet milli hökumitiniñ muavin reisi ,hakimbeg xoca.1880-1957.milli armiye baş qomandani.
  génral-léytanat ishaqbék mononov, 1902-1949.milli hökömetniñ baş kativi .abdurup mexsum.1914-2005milli hökömet ezasi,sehiye nazaritiniñ naziri.
  qasimcan qembiri.1909-1956yilliri milli hökömet ezasi,milli armiye siyasi başqarma başliqi. génral-mayur,delilqan suğurbayév,1906-1949.milli armiyeniñ muavin qomandani.
  zunun téyip.1912-1984.milli hökömet ezasi,içki işlar nazaritiniñ naziri.
  reximcan sabir haciyof.1906-1977.
  xelq qehrimani Fatix muslimov.1906-1975.muhemmet imin iminof.1915-1970.ekber batur.1917-1944.

0

阅读 评论 收藏 转载原文 喜欢 打印举报
  • 评论加载中,请稍候...
发评论

    发评论

    以上网友发言只代表其个人观点,不代表新浪网的观点或立场。

      

    新浪BLOG意见反馈留言板 电话:4006900000 提示音后按1键(按当地市话标准计费) 欢迎批评指正

    新浪简介 | About Sina | 广告服务 | 联系我们 | 招聘信息 | 网站律师 | SINA English | 会员注册 | 产品答疑

    新浪公司 版权所有